Nguyễn Đinh Anh

Khi nói về năng lực của kiến trúc sư trong việc tạo ra một không gian sống tốt, người ta thường nghĩ trước tiên đến hình thức: nhà có đẹp không, mặt tiền có ấn tượng không, nội thất có hợp gu không. Nhưng nếu đi sâu hơn vào bản chất của nghề, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam hôm nay, giá trị quan trọng nhất của kiến trúc lại nằm ở một tầng sâu hơn nhiều: khả năng tổ chức môi trường sống để con người sống mát hơn, khỏe hơn, tiện hơn, an toàn hơn và có cảm giác thuộc về không gian đó hơn.

Đây là lý do bài toán “thiết kế không gian sống” ngày càng trở thành thước đo thực chất cho năng lực của kiến trúc sư Việt Nam. Trong một đất nước đang đô thị hóa nhanh, mật độ ngày càng lớn, hạ tầng chưa đồng bộ và rủi ro khí hậu ngày càng rõ, việc thiết kế một ngôi nhà, một căn hộ, một cụm ở hay một công trình hỗn hợp không còn là chuyện xếp tường, bố trí phòng và chọn vật liệu. Đó là bài toán tổng hợp giữa khí hậu, hành vi sống, văn hóa ở, sức khỏe, kinh tế, cộng đồng và tính bền vững dài hạn.

Nói cách khác, kiến trúc sư ngày nay không chỉ thiết kế công trình; họ thiết kế trải nghiệm sống. Và ở Việt Nam, nơi các điều kiện tự nhiên lẫn xã hội thay đổi rất nhanh, chính năng lực này sẽ quyết định một công trình chỉ “được chụp hình đẹp” hay thực sự trở thành nơi đáng sống.

1. Vì sao chủ đề không gian sống ở Việt Nam đặc biệt quan trọng?

Để hiểu năng lực của kiến trúc sư Việt Nam, trước hết cần nhìn vào bối cảnh mà họ đang phải giải quyết. Theo Open Development Vietnam, tỷ lệ dân số sống ở khu vực đô thị của Việt Nam đã tăng từ dưới 20% vào năm 1990 lên hơn 37,55% vào năm 2022. Nguồn này cũng cho biết khu vực đô thị đóng góp hơn một nửa GDP quốc gia. Điều đó có nghĩa là chất lượng không gian sống đô thị không chỉ là chuyện tiện nghi cá nhân, mà gắn trực tiếp với năng suất lao động, sức khỏe, sự ổn định xã hội và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Song song với đà đô thị hóa, UN-Habitat Vietnam liên tục nhấn mạnh rằng các thành phố Việt Nam đang đối diện nhiều thách thức: hạ tầng chưa phát triển tương xứng, kinh tế đô thị phân mảnh, dịch vụ công chưa đầy đủ, thiếu không gian xanh, thiếu nhà ở phù hợp và chênh lệch mức sống giữa các nhóm dân cư. Trong bối cảnh đó, chất lượng không gian ở không thể được hiểu hẹp là diện tích lớn hay nhỏ; nó phải được đánh giá bằng khả năng hỗ trợ con người sống lành mạnh, gắn kết, thích nghi và bền vững hơn.

Nhìn từ góc độ quy hoạch và chính sách, nội dung về phát triển đô thị bền vững của Việt Nam cũng đã chỉ ra khá rõ rằng đô thị hóa vừa là động lực tăng trưởng vừa là nơi tích tụ các rủi ro: quá tải hạ tầng, ô nhiễm môi trường, biến đổi khí hậu, thiếu nhà ở xã hội và chất lượng không gian công cộng chưa tương xứng. Nghĩa là, nếu kiến trúc sư chỉ tiếp cận dự án như một bài toán thẩm mỹ hoặc thương mại, họ sẽ bỏ lỡ phần quan trọng nhất của nghề: giúp cân bằng tăng trưởng với chất lượng sống.

2. “Không gian sống” nên được hiểu như thế nào?

Một sai lầm phổ biến là đồng nhất không gian sống với nội thất đẹp hoặc mặt bằng tiện dụng. Thực ra, không gian sống là một hệ thống đa tầng. Tầng thứ nhất là vi khí hậu: nắng, gió, độ ẩm, nhiệt bức xạ, tiếng ồn, mùi, bụi. Tầng thứ hai là công năng: di chuyển có thuận không, các phòng có liên hệ hợp lý không, nhà có thích nghi với các trạng thái sống khác nhau không. Tầng thứ ba là tâm lý và cảm xúc: người ở có cảm thấy thư giãn, riêng tư, an toàn và có căn tính trong không gian đó không. Tầng thứ tư là tương tác xã hội: công trình có hỗ trợ kết nối giữa các thành viên trong gia đình, giữa hàng xóm, giữa cư dân với cộng đồng hay không.

Ở Việt Nam, bốn tầng này thường chồng lấn rất mạnh. Một nhà phố hẹp nếu thông gió kém sẽ khiến người ở phụ thuộc vào điều hòa, tăng chi phí điện, ảnh hưởng giấc ngủ và sức khỏe. Một căn hộ có đủ diện tích nhưng thiếu khoảng đệm, thiếu ánh sáng tự nhiên hoặc thiếu không gian cộng đồng cũng vẫn có thể tạo ra cảm giác mệt mỏi, cô lập. Một khu ở được bán rất tốt trên brochure nhưng thiếu bóng cây, thiếu sân chơi, thiếu vùng nghỉ và chỉ tối ưu hóa mật độ thì cuối cùng vẫn làm giảm chất lượng sống thực tế.

Vì vậy, nói một kiến trúc sư giỏi thiết kế không gian sống nghĩa là nói họ có khả năng nhìn đồng thời cả bốn tầng bài toán này, chứ không chỉ giải một mặt bằng cho “vừa công năng”.

3. Điểm mạnh rõ nhất của kiến trúc sư Việt Nam: hiểu khí hậu thật, đời sống thật

Nếu phải chọn một lợi thế nổi bật của kiến trúc sư Việt Nam, em sẽ chọn hai chữ: bản địa. Những người làm nghề ở Việt Nam giỏi thường không chỉ vẽ đẹp, mà còn hiểu rất rõ những điều kiện sống thực tế của người Việt. Họ hiểu một căn nhà có thể vừa là nơi ở, vừa là chỗ làm việc, vừa là nơi kinh doanh. Họ hiểu vai trò của giếng trời trong nhà ống, của hiên và sân trước ở vùng ven, của mái đua trong khí hậu mưa nắng thất thường, của không gian thờ cúng trong cấu trúc gia đình, của bếp như một trung tâm giao tiếp, hay của khoảng đệm bán ngoài trời như một nơi điều hòa nhiệt và cảm xúc.

Chính vì hiểu bối cảnh sống thực như vậy, nhiều kiến trúc sư Việt Nam gần đây có xu hướng quay trở lại những giải pháp tưởng như “cơ bản” nhưng rất hiệu quả: thông gió chéo, bố trí khoảng rỗng, lọc nắng bằng lớp vỏ hai lớp, tổ chức cây xanh như một phần của vi khí hậu thay vì chỉ là trang trí, dùng vật liệu có quán tính nhiệt phù hợp và tránh các giải pháp kính hóa tràn lan không hợp khí hậu. Những hướng đi này cũng tương thích với nhận định từ nhiều bài viết quốc tế về kiến trúc Việt Nam: một thế hệ kiến trúc sư mới đang thử nghiệm các chiến lược thích ứng khí hậu dựa trên thông gió tự nhiên, làm mát thụ động và vật liệu địa phương.

Điều thú vị là đây không phải xu hướng “hoài cổ”, mà là một dạng hiện đại hóa thông minh. Kiến trúc sư không sao chép nguyên xi nhà truyền thống, mà học lại logic của nó: cách nhà Việt từng làm việc với khí hậu, với ánh sáng, với mối quan hệ giữa riêng tư và cộng đồng. Khi áp dụng đúng, kết quả thường không chỉ tiết kiệm năng lượng mà còn tạo ra một cảm giác sống phù hợp hơn với cơ thể và nhịp điệu của người Việt.

4. Từ nhà ở đơn lẻ đến nhà ở đô thị: năng lực giải quyết bài toán mật độ

Một phần rất khó của thiết kế không gian sống ở Việt Nam là mâu thuẫn giữa khát vọng sống tốt với giới hạn đô thị thực tế. Đất nhỏ, giá cao, hạ tầng chưa đồng bộ, giao thông ồn, hàng xóm sát vách, nắng tây gắt, mưa lớn đột ngột, nguy cơ ngập cục bộ – tất cả làm cho bài toán ở tại đô thị Việt Nam phức tạp hơn nhiều so với những hình dung đẹp đẽ trong các hình phối cảnh.

Ở đây, kiến trúc sư giỏi không nhất thiết là người tạo ra công trình “lớn”. Giỏi hơn là người biết xử lý mật độ. Họ biết cách lấy sáng mà không gây chói, tạo riêng tư mà không làm nhà bí, đặt cầu thang sao cho vừa kết nối vừa không chiếm hết mặt bằng, dùng khoảng lùi hoặc khoảng rỗng một cách chiến lược để công trình thở được. Họ cũng hiểu rằng trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, thiết kế không gian sống không thể chỉ tối ưu cho trạng thái hiện tại của gia đình, mà phải có độ linh hoạt để thay đổi theo vòng đời sử dụng.

Một căn nhà hôm nay có thể là nhà ở cho cặp vợ chồng trẻ; vài năm sau cần có chỗ cho con nhỏ; rồi lại cần thêm không gian làm việc; sau đó có thể cần chỗ ở cho cha mẹ lớn tuổi. Nếu công trình quá cứng, nó sẽ nhanh chóng lạc hậu. Năng lực tổ chức mặt bằng linh hoạt – chẳng hạn tạo các phòng có thể đổi chức năng, vùng sinh hoạt đa dụng, hệ cửa và khoảng đệm có thể đóng mở theo mùa – là một trong những chỉ dấu quan trọng cho thấy kiến trúc sư có thực sự hiểu không gian sống hay không.

5. Nhà ở cao tầng và bài toán cộng đồng: thước đo thật của thiết kế sống tốt

Nếu nhà ở thấp tầng bộc lộ rõ bài toán khí hậu và công năng, thì chung cư và nhà ở cao tầng lại bộc lộ rất rõ bài toán cộng đồng. Một dự án có thể bán được hàng nghìn căn hộ nhưng vẫn thất bại về không gian sống nếu cư dân thiếu nơi gặp nhau, trẻ con thiếu chỗ chơi, người lớn tuổi không có chỗ đi bộ nghỉ ngơi, cư dân chỉ đi từ thang máy vào căn hộ rồi đóng cửa.

Các trao đổi chuyên môn tại Việt Nam vài năm gần đây đã đề cập nhiều đến vai trò của không gian công cộng trong nhà ở cao tầng. Điều này rất đáng chú ý, vì nó cho thấy nhận thức nghề đã dịch chuyển: từ thiết kế “sản phẩm căn hộ” sang thiết kế “hệ sinh thái sống”. Một khu nhà ở bền vững không thể chỉ có căn hộ hợp lý; nó phải có hành lang không tối tăm, sảnh không vô hồn, khoảng bán công cộng đủ hấp dẫn để cư dân muốn dừng lại, và tầng trệt đủ thân thiện để không bị biến thành khu vực thuần kỹ thuật hoặc thương mại vô cảm.

Trong phần này, kiến trúc sư Việt Nam có tiềm năng rất lớn nhưng cũng còn nhiều việc phải làm. Điểm mạnh là nhiều người đã nhận ra sự cần thiết của không gian cộng đồng, sân chơi, mảng xanh, không gian linh hoạt và những “nơi chốn nhỏ” cho giao tiếp hàng ngày. Điểm yếu là trong thực tế phát triển dự án, các không gian này thường bị co lại khi phải nhường chỗ cho mật độ và hiệu quả thương mại. Khi tiếng nói của kiến trúc sư không đủ mạnh, phần bị hy sinh đầu tiên thường chính là những yếu tố làm nên chất lượng sống lâu dài.

6. Chất lượng sống không chỉ là kỹ thuật, mà còn là cảm xúc

Một lý do khiến nhiều công trình ở Việt Nam dù đạt đủ checklist kỹ thuật nhưng vẫn không tạo được cảm giác sống tốt là vì phần “cảm xúc không gian” chưa được chú trọng đúng mức. Con người không sống bằng bảng thông số. Chúng ta sống bằng ánh sáng buổi sáng lọt vào phòng ngủ như thế nào, bữa cơm có đủ dễ chịu để mọi người muốn ngồi lại hay không, từ bàn làm việc có thấy một khoảng xanh để mắt được nghỉ không, buổi chiều đi về có thấy căn nhà giúp mình chậm lại hay không.

Kiến trúc sư giỏi thường rất nhạy với tầng cảm xúc này. Họ hiểu rằng một khoảng hiên có thể giá trị hơn một mét vuông nội thất nếu nó tạo ra nhịp chuyển giữa trong và ngoài. Họ biết một cửa sổ đặt đúng chỗ có thể thay đổi hoàn toàn cảm nhận về căn phòng. Họ hiểu mùi, bóng đổ, âm thanh, chất liệu tay chạm vào mỗi ngày đều là những phần cấu thành chất lượng sống. Và trong bối cảnh đô thị Việt Nam ngày càng dày đặc, chính những yếu tố tưởng nhỏ ấy lại càng đáng giá.

Đây cũng là nơi bản sắc văn hóa trở lại rất mạnh. Không gian sống tốt ở Việt Nam không nhất thiết phải mang một hình thức “rất Việt” theo nghĩa trang trí, nhưng nó cần chạm được vào thói quen ở, cách quây quần, nhu cầu linh hoạt của gia đình và cả cảm thức gần gũi với thiên nhiên vốn rất sâu trong đời sống người Việt.

7. Những giới hạn hiện nay của kiến trúc sư Việt Nam

Dù có nhiều điểm sáng, sẽ không trung thực nếu chỉ nói về ưu điểm. Kiến trúc sư Việt Nam hiện vẫn đang vướng ít nhất bốn giới hạn lớn.

Thứ nhất, nhiều dự án vẫn bị dẫn dắt bởi hình ảnh marketing hơn là hiệu quả sử dụng thật. Không ít công trình được kể chuyện bằng những từ khóa hấp dẫn như wellness, xanh, thông minh, nghỉ dưỡng tại gia…, nhưng khi đi vào thực tế thì thông gió chưa tối ưu, che nắng chưa tốt, giao thông nội bộ thiếu thân thiện, hay khoảng công cộng chỉ dừng ở mức “đủ để quảng bá”.

Thứ hai, kiến trúc sư chưa phải lúc nào cũng có đủ quyền lực chuyên môn trong chuỗi ra quyết định. Trong mô hình phát triển bất động sản, quyết định cuối cùng thường chịu áp lực từ tài chính, bán hàng, tiến độ và quản trị rủi ro. Nếu không có sự đồng thuận từ chủ đầu tư và đội ngũ liên ngành, rất khó để giữ lại các không gian đệm, các khoảng rỗng, các giải pháp khí hậu hoặc cộng đồng – tức những thứ không tạo doanh thu trực tiếp nhưng quyết định chất lượng sống lâu dài.

Thứ ba, nghiên cứu sau sử dụng tại Việt Nam còn quá yếu. Nhiều công trình được đánh giá tốt tại thời điểm hoàn thành, nhưng ít có dữ liệu theo dõi sau 1 năm, 3 năm, 5 năm: cư dân có thực sự thoải mái không, mức tiêu thụ năng lượng thế nào, trẻ em có dùng sân chơi không, cư dân có tương tác ở các không gian chung không, công trình có xuống cấp nhanh không. Thiếu dữ liệu này, kiến trúc sư khó nâng trình độ thiết kế bằng vòng phản hồi thực chất.

Thứ tư, vẫn còn khoảng cách giữa kiến trúc tốt ở quy mô công trình riêng lẻ và khả năng nhân rộng ở quy mô phổ thông. Việt Nam có nhiều ngôi nhà riêng đẹp, nhiều studio rất giỏi, nhưng để biến những nguyên tắc sống tốt thành chuẩn phổ biến cho nhà ở đại chúng, nhà ở thương mại, cải tạo khu ở cũ hay phát triển đô thị mới thì vẫn còn cả một quãng đường dài.

8. Vai trò của chính sách và thị trường: kiến trúc sư không thể làm một mình

Đây là điểm rất quan trọng. Chất lượng không gian sống không thể được đẩy hết lên vai kiến trúc sư. Nếu chính sách nhà ở, quy chuẩn hạ tầng, cách phê duyệt dự án, mô hình tài chính và kỳ vọng của thị trường không thay đổi, thì người làm nghề dù giỏi cũng thường chỉ tạo ra những “điểm sáng cục bộ”.

Bài viết về phát triển đô thị bền vững của Việt Nam đã nhấn mạnh rằng đô thị hóa nếu đi đúng hướng sẽ là động lực tăng trưởng, còn nếu thiếu tầm nhìn sẽ gây ra hậu quả dài hạn. Nhận định này rất đáng nhớ khi nói về không gian sống. Một thành phố đáng sống không đến từ vài công trình biểu tượng, mà đến từ một hệ sinh thái chính sách cho phép các dự án nhà ở được đầu tư đúng vào hạ tầng xanh, giao thông tiếp cận, không gian công cộng, nhà ở phù hợp thu nhập và các tiêu chuẩn sống tối thiểu nhưng thực chất.

Ở chiều ngược lại, khi chính sách tốt hơn và thị trường trưởng thành hơn, kiến trúc sư Việt Nam có cơ hội phát huy rất mạnh. Bởi họ không thiếu năng lực chuyên môn; điều họ cần thêm là một môi trường giúp những quyết định đúng về không gian sống không trở thành “chi phí phải cắt giảm”, mà được xem là khoản đầu tư cho giá trị dài hạn.

9. Hướng đi nên có cho kiến trúc sư Việt Nam trong 5–10 năm tới

Nếu nhìn về phía trước, em nghĩ có năm hướng mà kiến trúc sư Việt Nam nên tiếp tục đào sâu để nâng năng lực thiết kế không gian sống.

Một là, tiếp tục làm giàu kho giải pháp khí hậu bản địa. Việt Nam không thiếu kinh nghiệm dân gian và các thử nghiệm đương đại thành công; điều cần là hệ thống hóa, đo đạc và chuyển chúng thành ngôn ngữ thiết kế có thể áp dụng rộng.

Hai là, tăng năng lực nghiên cứu hành vi ở. Nhiều thất bại của không gian sống đến từ chỗ kiến trúc sư giả định quá nhiều về người dùng. Khi hiểu kỹ hơn cách gia đình Việt sống, tích trữ, nấu nướng, làm việc tại nhà, chăm sóc người già, nuôi dạy trẻ nhỏ và tương tác với hàng xóm, thiết kế sẽ chính xác hơn hẳn.

Ba là, kết hợp tốt hơn giữa kiến trúc, nội thất, cảnh quan và vận hành. Người dùng không sống tách từng chuyên ngành; họ sống trong một trải nghiệm liền mạch. Một công trình đẹp trên bản vẽ nhưng vận hành tệ, bảo trì khó hoặc cảnh quan bị bỏ quên thì vẫn là công trình sống chưa tốt.

Bốn là, học cách nói chuyện bằng dữ liệu. Khi kiến trúc sư có thể chứng minh rằng giải pháp thông gió giúp giảm tiêu thụ điện, giải pháp không gian cộng đồng tăng thời gian sử dụng của cư dân, hay giải pháp chiếu sáng tự nhiên cải thiện sức khỏe tinh thần, tiếng nói chuyên môn của họ sẽ mạnh hơn trong đàm phán với chủ đầu tư và thị trường.

Năm là, giữ được bản sắc nhưng không đóng khung bản sắc. Việt Nam không cần những công trình “giả truyền thống”; Việt Nam cần những công trình hiện đại nhưng hiểu khí hậu, hiểu con người, hiểu văn hóa ở và biết biến những hiểu biết đó thành trải nghiệm sống đương đại.

10. Kết luận: kiến trúc sư Việt Nam có đủ năng lực không?

Nếu câu hỏi là liệu kiến trúc sư Việt Nam có đủ năng lực để thiết kế không gian sống tốt hay không, câu trả lời của em là có. Thậm chí, ở nhiều khía cạnh, họ có lợi thế rõ rệt so với nhiều nơi khác: hiểu khí hậu nhiệt đới, hiểu bối cảnh sống thực, hiểu gia đình nhiều thế hệ, hiểu sự chật chội và linh hoạt của đô thị Việt Nam, và đang ngày càng ý thức hơn về vai trò của sức khỏe, cộng đồng và tính bền vững.

Nhưng nếu câu hỏi là liệu năng lực ấy đã được chuyển hóa thành mặt bằng chất lượng chung của thị trường hay chưa, thì câu trả lời vẫn là chưa đủ. Chúng ta đã có nhiều ví dụ tốt, nhiều văn phòng làm nghề tốt, nhiều công trình chứng minh rằng không gian sống ở Việt Nam có thể vừa đẹp vừa thông minh vừa đáng sống. Điều còn thiếu là làm sao để những nguyên tắc ấy không chỉ xuất hiện ở các công trình tiêu biểu, mà trở thành tiêu chuẩn rộng hơn cho nhà ở đô thị, cho chung cư, cho cải tạo nhà cũ và cho phát triển đô thị trong tương lai.

Nói ngắn gọn, năng lực thì có, thậm chí có nhiều hơn người ta tưởng; thách thức thật sự nằm ở chỗ đưa năng lực đó đi xa hơn, sâu hơn và phổ biến hơn. Khi kiến trúc được hiểu là công cụ nâng chất lượng sống chứ không chỉ là lớp vỏ hình ảnh, vai trò của kiến trúc sư Việt Nam trong tương lai sẽ lớn hơn rất nhiều.

Nguồn tham khảo

• Open Development Vietnam – Urbanization in Vietnam
• UN-Habitat Vietnam – Shaping a Better Urban Future for All in Vietnam
• UN-Habitat Vietnam – Vietnam Housing Sector Profile
• Vietnamnet – Kiến trúc góp phần kiến tạo tương lai không gian sống Việt Nam
• Vietnam.vn / Government Office – Planning, construction, management, and sustainable development of Vietnamese cities until 2030, with a vision to 2045